Ngày còn bé, ba hay đi rừng. Mỗi lần về ba đều mang một bao ươi bay (an nam tử) thật to. Vào mùa nắng nóng, những quả ươi đó lại được lấy ra dùng. Cách làm món này cũng đơn giản thôi, mẹ dặn mỗi khi ngâm phải cắn 2 đầu rồi bỏ vào nước ấm cho nở ra
Ngày còn bé, ba hay đi rừng. Mỗi lần về ba đều mang một bao ươi bay thật to. Vào mùa nắng nóng, những quả ươi đó lại được lấy ra dùng. Cách làm món này cũng đơn giản thôi, mẹ dặn mỗi khi ngâm phải cắn 2 đầu rồi bỏ vào nước ấm cho nở ra. Chỉ cần 3-5 quả nó đã nở ra một bát to, bỏ thêm tí đường cát nữa thì bao nhiêu cái oi bức cũng được tưới mát từ ruột đến da.
Tưởng nó chỉ là thức ăn chơi chơi thôi. Có ai ngờ rằng công dụng của nó cũng kỳ diệu không kém cái cách mà nó được sinh ra nơi núi rừng An Nam.
An nam tử có tên khoa học là Sterculia lychnophora Hance, là một vị thuốc quý của xứ An Nam.
Ngoài ra còn được gọi với tên khác như là: Ươi bay, lười ươi, hạt Ươi, bàng đại hải, đại đồng quả, malva nut và nhiều tên khác. Đây là một loại hạt quen thuộc đối với người dân Việt Nam, đặc biệt là người dân xứ An Nam. Người ta thường dùng nó như một món giải khát vào những ngày nắng cháy đầu với cái nắng gay gắt của miền Trung.
An Nam Tử được biết đến không chỉ là loại quả đắt đỏ mà còn ở độ quý giá, vì không phải năm nào cũng cho quả. Việc thu hoạch an nam tử khá khó khăn, vì cây thường cao chót vót, khi đến mùa, những quả khô rụng thường bay theo gió đi xa, và cứ 4 năm cây lại mới cho quả một lần.
An nam tử trong dược thư
Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân không chép, nhưng Bản thảo cương mục thập di của Triệu Mẫn Học ghi rằng: “An Nam tử vị cam, tính hàn, nhập phế, thanh phế nhiệt, lợi hầu yết, trừ nhiệt độc.” Thường dùng chữa ho khan, cổ họng sưng đau, chảy máu cam.
Trung Hoa bản thảo xác nhận nguồn gốc từ Giao Chỉ (Việt Nam ngày nay), dùng làm thuốc thanh nhiệt, giải độc, trị đau họng và đại tiện táo.
Lĩnh Nam bản thảo và các tài liệu của Đỗ Tất Lợi đều xếp ươi bay vào nhóm thuốc nhuận hạ, lợi yết, có vị ngọt nhẹ, tính mát, quy kinh phế và đại tràng.
Nghiên cứu hiện đại về An Nam tử
Theo Trường Đại học Dược Hà Nội, ươi bay chứa nhóm polysaccharid hòa tan có khả năng hấp thu nước, làm mềm phân, đồng thời bảo vệ niêm mạc đường tiêu hóa.
Nghiên cứu tại ĐH Chiang Mai (Thái Lan, 2017) chứng minh chiết xuất ươi bay có tác dụng chống viêm họng và hạ sốt, kháng khuẩn nhẹ với tụ cầu và liên cầu.
Một số báo cáo từ Tạp chí Y học cổ truyền Việt Nam (2021) cho thấy ươi bay giúp làm dịu niêm mạc họng, giảm ho, long đờm nhẹ nếu dùng dạng hãm nước ấm uống mỗi ngày 1–2 lần.
Sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của Gs. Đỗ Tất Lợi cho biết ươi bay có khả năng hỗ trợ chữa viêm phế quản, khàn tiếng, viêm amidan, đồng thời giúp điều hòa đại tràng khi dùng lâu dài.
Và An nam tử từ đó mà trở thành linh hồn của loại trà Bổ huyết, mà cũng là toàn bộ tâm tư tình cảm mà An Nam Y Quán muốn đưa dược liệu của quê hương đến với nhiều bạn bè hơn.
Lưu ý: Tránh nhầm lẫn với Sterculia scaphigera Wall – hay còn gọi là cây Trái Xuồng.
