NHỮNG LOẠI NGỤY BIỆN THƯỜNG GẶP TRONG ĐÔNG Y

Khi bắt đầu học Đông Y, trước những lý thuyết có vẻ mơ hồ, hay người bệnh trước khi trao niềm tin cho bác sĩ/ thầy thuốc nào đó? có bao giờ mình tự hỏi niềm tin đó dựa trên cơ sở nào không? có bao giờ bạn thấy điều người ta khẳng định hay điều người ta đang muốn chứng minh nó lấn cấn, mà không biết gọi tên như thế nào? Vậy thì hôm nay cùng An Nam Y Quán đến với chủ đề Ngụy biện trong Đông Y, nhận diện một số kiểu ngụy biện thường gặp trong Đông Y.

Bài viết này không nhằm công kích cá nhân hay bất kỳ tổ chức nào, đây là những kinh nghiệm từ trải nghiệm và quan sát của mình trong quá trình học tập và làm việc. Mãi đến cả 10 năm mình mới gọi tên được nó, mình chỉ ước mình được trang bị những kiến thức này sớm hơn.

Vậy nên mình hy vọng các bạn nếu thấy phù hợp và cần thiết thì có thể tham khảo, coi như là một tấm gương, để thứ nhất là mình biết cách ý thức đề phòng, thứ 2 qua đó nhìn nhận lại bản thân mình. Chỉ có khi mình biết lỗi đó là gì thì mình mới biết cách mà phòng tránh hoặc khắc phục đúng không.

Nếu anh em lười đọc thì có thể xem ở đây 

I. BẢN CHẤT NGỤY BIỆN

1. ĐỊNH NGHĨA:

   Đầu tiên, về mặt logic thì ngụy biện chính là lập luận sai logic, nói một cách dễ hiểu hơn nó là một cách lập luận khiến ta nghe có lý do để chấp nhận một kết luận, nhưng lý do đó không đủ để biện minh cho kết luận ấy. Còn lập luận là gì, hay logic là gì thì các bạn tìm hiểu thêm nhé. Bạn có biết rằng, ngụy biện đã tồn tại và quan tâm rất lâu rồi, chưa biết lâu cụ thể như thế nào, nhưng ít nhất đã được nghiên cứu từ TK thứ 4 TCN thời aristotle, phân loại theo cấu trúc (luận cứ, luận đề và luận chứng) và thủ pháp.

   Có một điểm mà mình cần lưu ý ở đây là “Ngụy biện nói về chất lượng của lập luận, không nhất thiết nói về đạo đức hay ý đồ của người nói.” Vì Người ngụy biện có thể: cố tình đánh lừa; nhưng cũng có thể là vô ý (cái mà người ta gọi là ngộ biện) họ hoàn toàn tin là mình đúng; hoặc có một phần đúng nhưng cách họ suy luận sai; hoặc sử dụng một lý do có vẻ hợp lý nhưng thực ra không đủ sức để chứng minh kết luận.

2. PHÂN LOẠI:

   Formal fallacy – lỗi cấu trúc suy luận

   –             Khẳng định hệ quả

   –             Phủ định tiền đề

   –             Suy luận vòng tròn

   Nhưng nếu phân theo phương pháp thì có rất nhiều

   • Dựa vào uy tín
   • Dựa vào đám đông và dư luận
   • Dựa vào sức mạnh
   • Ngụy biện đen trắng
   • Nhân quả sai
   • Ngụy biện dựa vào tình cảm
   • Ngụy biện đánh tráo luận đề – đánh tráo khái niệm
   • Khái quát hóa
   • Đơn giản hóa
   • Chọn lọc bằng chứng
   • Kinh nghiệm cá nhân
   • Đảo nghĩa vụ chứng minh
   • Đánh tráo khái niệm

   Không biết bao nhiêu mà kể. Fallacy có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu, mà Đông Y cũng không phải là ngoại lệ, thậm chí có thể đây còn là mảnh đất màu mỡ cho nó nữa, vậy nên đó là lý do mà mình sẽ giới thiệu một số lỗi ngụy biện quan trọng trong Đông Y.

II. MỘT SỐ LỖI NGỤY BIỆN THƯỜNG GẶP TRONG ĐÔNG Y

II.1 Lỗi ở cấu trúc suy luận

1. Khẳng định hệ quả — B → A từ A → B.

   Về mặt lý thuyết, Nếu Tỳ vị hư hàn thường lưỡi sẽ có dấu răng(B). Ngày nay, trên mạng lại có bộ môn chẩn lưỡi online, các bạn cứ thấy lưỡi có dấu răng là auto tỳ vị hư hàn.

   Hoặc trong nhận biết dược liệu, ví dụ, lý thuyết cho rằng hành hỏa chủ về màu đỏ, vị đắng chẳng hạn, thì lại được phát biểu thành màu đỏ thuộc vào hành hỏa, vị đắng thuộc về hành hỏa, vậy nếu màu đỏ mà vị chua, hay vị ngọt thì sẽ thế nào?

II.2 Lỗi ở bằng chứng và quan hệ nhân quả

1. Dựa vào uy tín

   Khi tranh luận về một cơ chế bệnh lý, thay vì đưa ra bằng chứng thực nghiệm hoặc báo cáo ca bệnh (case study), sinh viên chỉ cần dẫn một câu thơ hoặc một đoạn văn cổ: “Sách Nội Kinh đã chép như vậy, câu này là do Kỳ Bá nói với Hoàng Đế, nên cơ chế này chắc chắn là chân lý”.

   Khẳng định một luận điểm là đúng tuyệt đối chỉ vì nó được nói bởi một “uy tín” (sách cổ, danh y, sư phụ, số đông) mà không cần kiểm chứng bằng dữ liệu lâm sàng thực tế hay logic nguyên nhân – kết quả.- Hải Thượng Lãn Ông đã viết như vậy, nên chắc chắn đúng.

   – Thầy tôi 40 năm hành nghề, ông ấy nói đây là hàn tà thì chắc chắn là hàn tà.

   – Ca sĩ này nổi tiếng trên mạng, có hàng triệu người theo dõi, nên phương pháp của ông ấy chắc chắn khoa học.

   Vấn đề cần quan tâm ở đây chính là uy tín của người được nói đến là căn cứ để tìm hiểu hay đang được dùng để thay thế bằng chứng? Có một điều thú vị là đối với kiểu ngụy biện này, nếu người ngụy biện không có chuyên môn thì rất dễ phát hiện và tránh, nhưng đối với uy tín của cá nhân hay chuyên môn thì rất tinh vi và khó phát hiện.

   Để có cái nhìn khách quan thì các bạn có thể nghiên cứu thêm tháp bằng chứng Hierarchy of Evidence nhé.

1. Ngụy biện dựa vào đám đông và dư luận

   Bản chất của loại này là khẳng định một phương pháp chữa bệnh, một bài thuốc là đúng, là hiệu quả tuyệt đối chỉ vì “từ xưa đến nay ai cũng làm thế” hoặc “hàng triệu người đã dùng và đáp ứng. Bạn thấy luận điệu này quen đúng không.

   “Bài thuốc gia truyền này đã có từ 5 đời nay, cả làng, cả họ nhà tôi từ xưa đến nay hễ ho/sốt là uống, bao nhiêu người khỏi rồi thì làm sao mà sai được!”

   “Tôi đăng bài lên hội nhóm thấy hàng nghìn người vào bình luận bảo bài thuốc đắp lá này chữa khỏi ung thư/xương khớp, hàng triệu người chia sẻ (share) bài viết này thì chắc chắn phải có hiệu quả thật, làm sao nhiều người bị lừa thế được!”

2. Ngụy biện đen trắng

   Lỗi tư duy đóng khung vấn đề vào hai lựa chọn cực đoan đối lập nhau (hoặc là thế này, hoặc là thế kia), trong khi thực tế có rất nhiều giải pháp hoặc vùng xám ở giữa. Và lưu ý, 2 mặt này không phải là kiểu đối lập không bao quát, như (trái và phải, trên và dưới, âm và dương là kiểu đối lập toàn thể có tính bao quát thống nhất.

   Thường kiểu này rất hay gặp trong thực tế, kiểu như: “Thảo dược Đông y hoàn toàn từ tự nhiên nên lành tính, không có tác dụng phụ; chỉ có thuốc Tây y mới là chất hóa học sinh ra độc tố cho gan thận.”

   “Muốn điều trị bệnh mãn tính, người bệnh chỉ có thể chọn Đông y để trị tận gốc, vì Tây y chỉ giải quyết được phần ngọn rồi gây tác dụng phụ.” Thay vì nói Trong điều trị các bệnh lý mãn tính, Tây y đóng vai trò kiểm soát nhanh các chỉ số nguy hiểm ở giai đoạn cấp, tạo tiền đề an toàn để Đông y áp dụng các bài thuốc y học cổ truyền giúp điều hòa tạng phủ và nâng cao thể trạng tổng thể của bệnh nhân về lâu dài.”

3. Đơn giản hóa quá mức

   Người lập luận cố tình tước bỏ toàn bộ các biến số phụ, các điều kiện ràng buộc và sự phức tạp mang tính hệ thống của một vấn đề, rồi thu nhỏ nó lại thành một mối quan hệ nhân – quả tuyến tính, thô sơ theo kiểu “chỉ vì A nên mới có B”.

   Trong Đông Y, “Ngụy biện đơn giản hóa quá mức là kiểu bỏ qua tính đa chiều, tính hệ thống và các điều kiện ràng buộc lâm sàng phức tạp của hệ thống lý luận cổ truyền, rồi thu nhỏ nó lại thành một mối quan hệ nhân – quả tuyến tính, thô sơ. Kiểu như này

   Đông y có câu ‘Thông thì bất thống, thống thì bất thông’ (Thông suốt thì không đau, đau/tắc thì không thông). Đau thần kinh tọa, đau sau zona là do kinh lạc bị tắc nghẽn, khí huyết không đi qua được. Đơn giản là chúng ta cứ làm cho khí huyết thông thì sẽ hết đau.

4. Ngụy biện nhân quả

   Post hoc — điều trị trước, khỏi sau → điều trị gây khỏi.

   Post hoc ergo propter hoc, tiếng La-tinh nghĩa là “Sau việc đó, nghĩa là do việc đó”) xảy ra khi người lập luận khẳng định rằng: Vì sự kiện B xảy ra sau sự kiện A, nên sự kiện A chắc chắn là nguyên nhân trực tiếp sinh ra sự kiện B

   • Hiếm muộn, đi chùa cầu con, về có con => nhờ đi chùa
   • Đi chùa cầu mua vé số, trúng số, sẽ cho là nhờ đi chùa mà trúng số
   • Tăng huyết áp, uống chanh muối => huyết áp về bình thường=> chanh muối điều trị tăng huyết áp
   • Cái quan sát được: A xảy ra trước B. Cái chưa được chứng minh: A gây ra B.
5. Ngụy biện khái quát hóa vội vã.Ngụy biện Khái quát hóa vội vã xảy ra khi người lập luận đưa ra một kết luận mang tính bao quát, định luận cho toàn bộ một tổng thể dựa trên một cỡ mẫu quá nhỏ, mang tính cá biệt, hoặc không có tính đại diện
   • Tôi điều trị 5 người bị u xơ tử cung bằng bài quế chi phục linh hoàn, cả 5 người đều đỡ.→ Bài QCPL hoàn đều chữa được bệnh này.
   • Tôi gặp 5 người uống thuốc Tây bị tác dụng phụ.→ Thuốc Tây đều độc.
   • Uống thuốc Đông y chỉ có rước họa vào thân. Mấy ca suy thận cấp gần đây đã chứng minh bản chất của Đông y là phản khoa học, chứa đầy độc tố và không hề có giá trị y học
   • Một kiểu gần đây hay xuất hiện, mang tính ngụy khoa học kiểu như là cây này có hoạt chất chống K kiểu như dừa cạn, sói rừng, nên dùng để điều trị K
   • Sai ở quy mô suy luận: mẫu quan sát nhỏ nhưng kết luận quá rộng.
6. Chọn lọc bằng chứng (Cherry-picking) — chỉ lấy ca thuận lợi, bỏ qua ca thất bại.Ngụy biện chọn lọc bằng chứng xảy ra khi người lập luận chỉ trích dẫn những dữ liệu, trường hợp cá biệt hoặc kết quả thực nghiệm ủng hộ luận điểm của mình, đồng thời cố tình phớt lờ, giấu đi hoặc bỏ qua một lượng lớn bằng chứng phản biện có trọng lượng tương đương hoặc lớn hơn.Tôi đã có rất nhiều bệnh nhân uống thuốc này khỏi.” Nhưng chỉ đưa lên mạng những ca thành công, không cho biết: bao nhiêu người không đáp ứng; bao nhiêu người bỏ điều trị; bao nhiêu người tái phát; bao nhiêu người đồng thời dùng phương pháp khác.Cái này khá là nguy hiểm nha, nhất là trong giới làm khoa học. Vì nó rất tinh vi, nên kiểu như phải biết giữ mình, phải khách quan chứ không nó như 1 cám dỗ vậy đó, nó tinh vi đến độ dễ xuất hiện trong giới ngụy khoa học
7. Ngụy biện kinh nghiệm cá nhânMình sẽ nói kỹ loại ngụy biện này hơn, vì hiện nay nó rất phổ biến nên sẽ tiềm ẩn rất nhiều biến cố không mong muốn. Lỗi này xảy ra khi một người sử dụng trải nghiệm cá nhân của bản thân, của một người quen hoặc một câu chuyện đơn lẻ để làm bằng chứng chứng minh cho một kết luận tổng quát, thay vì sử dụng các số liệu thống kê hoặc nghiên cứu khoa học có hệ thống.

   Dẫu mọi lĩnh vực đều có thể xuất hiện loại ngụy biện này, và Đông Y cũng vậy, người mạo danh đông y cũng vậy. Hiện nay họ sẽ dùng kiều như sử dụng một câu chuyện kể một trường hợp thực tế có thật của bản thân hoặc người quen để chứng minh quan điểm của họ hay bác bỏ một luận điểm khoa học vốn đòi hỏi dữ liệu thống kê trên quy mô lớn.

   Bạn biết không “Loại ngụy biện này cực kỳ dễ đánh lừa đại chúng vì bộ não con người có xu hướng đồng cảm sâu sắc với các câu chuyện người thật việc thật hơn là các con số thống kê khô khan. Tuy nhiên, nó vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc kiểm soát biến số của y học thực chứng, bởi vì một câu chuyện kể không thể loại trừ được các yếu tố nhiễu như hiệu ứng giả dược, sự tự phục hồi tự nhiên, hay sai số do trí nhớ chọn lọc.

   Câu chuyện chữa bệnh của mấy bà hàng xóm

   Ngoài ra còn có kiểu: Đảo nghĩa vụ chứng minh , Ngoài ra còn có: cum hoc, nhân quả đảo ngược, đơn giản hóa nguyên nhân

III. Lỗi về khái niệm

1. Đánh tráo khái niệm

   Cái này nghe quen thuộc đúng không, để xem trong đông y nó thường tồn tại dưới dạng như thế nào nhé. Bản chất thì nó là kiểu người lập luận sử dụng một từ ngữ (hoặc một cụm từ) xuyên suốt một chuỗi suy luận, nhưng âm thầm thay đổi nội hàm.

   Lỗi này lợi dụng tính đa nghĩa (Polysemy) hoặc tính đồng âm khác nghĩa của ngôn ngữ nhằm tạo ra một kết luận nghe qua rất hợp lý nhưng thực chất hoàn toàn sai lệch về mặt bản chất khách quan.

   Trong giáo dục học thuật và thực hành Đông y chuyên sâu, lỗi đánh tráo khái niệm xuất hiện cực kỳ tinh vi do Đông y sử dụng hệ thống từ ngữ trùng khớp với ngôn ngữ tự nhiên hoặc thuật ngữ giải phẫu thực thể của Tây y, tức là tây y hóa đông y một cách khiên cưỡng, tạo điều kiện cho việc “gài bẫy” ngôn từ. Kiểu như Huyết hư với thiếu máu.

   Nhưng cũng có kiểu không có sự hiểu biết nhất định về ngôn ngữ đông y và cả y học mà vội vàng đánh tráo khái niệm Phế chủ xuất khí, thận chủ nap khí “Đông y nói Thận chịu trách nhiệm hít thở (nạp khí) là một sự nực cười. Tây y chứng minh Thận (Kidneys) chỉ để lọc nước tiểu, còn việc hít thở hoàn toàn là do Phổi (Lungs) và cơ hoành. Thận lấy đâu ra phế nang mà chứa khí? Sách Đông y viết thế này chứng tỏ người xưa không biết gì về sinh lý người.

2. Đánh tráo luận đề cùng một từ nhưng thay đổi nghĩa trong quá trình lập luận.

   Cái này hay gặp nè, một thầy thuốc Đông y quảng cáo trên mạng xã hội tại: “Tôi có bài thuốc gia truyền cam kết chữa khỏi bệnh tiểu đường (đái tháo đường). Hàng trăm bệnh nhân uống thuốc của tôi xong đều thấy người khỏe khoắn, không còn tiểu đêm, tức là đã khỏi bệnh hoàn toàn”. Thầy thuốc trộn hai nghĩa này để đánh tráo luận đề: Biến việc “Giảm triệu chứng tạm thời” thành “Chữa dứt điểm căn bệnh nan y”, khiến người bệnh bỏ thuốc Tây, dẫn đến biến chứng suy thận, mù lòa.

   Loại này rất quan trọng, ngay cả trong nghiên cứu khoa học cũng xuất hiện, mà giới khoa học hay gọi là ngụy khoa học.

   Bản chất của hành vi này là: Khi bị giới khoa học chất vấn về một luận đề cốt lõi (ví dụ: Sản phẩm của anh có bằng chứng thực chứng nào chứng minh hiệu quả không?), nhóm ngụy khoa học sẽ không trả lời trực diện. Họ âm thầm dựng lên một luận đề phụ gần giống, dễ nói hơn, rồi ra sức chứng minh luận đề phụ đó để đánh lừa người nghe rằng họ đã chứng minh được luận đề chính.

   Ví dụ nhé, Đánh tráo từ “Cơ chế sinh lý” sang “Sự công nhận của lịch sử/đám đông”: Kiểu là khi yêu cầu bằng chứng Cơ chế sinh lý nào chứng minh việc bơm cà phê qua đường hậu môn có thể đi ngược lên hệ tĩnh mạch cửa để kích thích gan thải độc? Có nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh nó an toàn không?”. Nhóm ngụy khoa học liền lập luận:

   “Phương pháp thải độc này không phải do chúng tôi tự bịa ra, nó đã được ghi trong cẩm nang y khoa của quân đội Đức từ Thế chiến thứ nhất, và được phát triển bởi Tiến sĩ Max Gerson từ những năm 1930 trong liệu pháp điều trị ung thư nổi tiếng thế giới. Ngày nay, hàng triệu người trên toàn cầu, bao gồm cả các ngôi sao Hollywood và các cộng đồng sống xanh tại Việt Nam, vẫn đang làm hằng ngày và cơ thể họ đều khỏe mạnh, nhẹ nhõm. Một phương pháp được lịch sử và số đông kiểm chứng như vậy thì không cần phải bàn cãi về tính khoa học nữa!”

   Hoặc là cũng có một kiểu nữa trong nhóm ngụy khoa học hay dùng là “Đánh tráo từ “Phản bác giả thuyết” sang “Tấn công động cơ của hệ thống” kiểu biến mình thành nạn nhân bị chèn ép, nhóm ngụy khoa học hướng dư luận sang việc phẫn nộ với các tập đoàn lớn, thành công né tránh việc giải thích lý do không đáp ứng hay biến chứng khi vào bệnh viện kiểm tra.

Ngoài ra còn: Biến mô tả thành nguyên nhân, Dùng khái niệm không thể đo/kiểm tra để giải thích mọi kết quả…

IV. Lỗi trong tranh luận

1. Người rơm : Kiểu này bóp méo quan điểm của đối phương rồi phản bác phiên bản đã bị bóp méo.

   Trong y học, những người bài xích Đông y một cách cực đoan thường dựng lên những “bù nhìn” bằng cách lấy những quan niệm dân gian hủ lậu, những hiểu biết từ thời sơ khai, hoặc các lý thuyết bị bóp méo để gán mác cho toàn bộ ngành Y học cổ truyền (YHCT).

   Hoặc có kiểu ăn vạ như này,  khi bị chạm vào điểm yếu (thiếu kiểm chứng khoa học) liền dựng lên một hình nộm “kẻ phản bội tổ tiên” để tự vệ, né tránh áp lực khoa học và đóng cửa không cho ai chất vấn mình. Kiểu như này

   • Người A: “Một số lý luận Đông y cần được kiểm chứng bằng nghiên cứu hiện đại.”
   • Người B: “Anh muốn phủ nhận Đông y, phủ nhận tổ tiên và chạy theo Tây y!”
   • A không nói điều đó.
   • B đã dựng lên một phiên bản cực đoan hơn rồi tấn công nó.
2. Công kích cá nhân — đánh vào người nói thay vì luận điểm.Tức là thay vì phản bác lập luận, số liệu hoặc lý lẽ của đối phương, kẻ ngụy biện lại quaysang tấn công vào tính cách, nhân thân, học vấn, giới tính, tôn giáo hoặc động cơ của người phát ngôn
   • “Anh mới học Đông y 5 năm thì biết gì mà nói về kinh lạc?”
   • “Người đó học Tây y nên không thể hiểu Đông y.”
   • “Anh chưa từng trực tiếp chữa bệnh nên ý kiến của anh không có giá trị.”

   Cần phân biệt: Nguồn thông tin có thể quan trọng để đánh giá độ tin cậy. Nhưng tấn công người nói không thay thế việc phản bác luận điểm.

3. Lưỡng phân giả — “hoặc tin Đông y, hoặc phủ nhận Đông y.”

4. Di chuyển cột gôn — thay đổi tiêu chuẩn chứng minh khi bị phản bác.

   Người chữa: “Phương pháp này chữa khỏi bệnh.”

   Hỏi:“Có nghiên cứu nào chứng minh không?”

   Trả lời:“Không cần nghiên cứu, tôi có kinh nghiệm.”

   Hỏi tiếp:“Vậy có bao nhiêu ca?”

   “Nhiều lắm.”

   Hỏi tiếp:“Có thống kê không?”

   “Không quan trọng. Người bệnh tự cảm nhận được.”

   → Tiêu chuẩn chứng minh liên tục thay đổi để tránh bị kiểm tra.

V. Lỗi phương pháp nhận thức

1. Không thể chứng minh sai → cho là đúng.

   • “Không ai chứng minh được khí không tồn tại.”→ “Vậy khí chắc chắn tồn tại.”
   • Hoặc: “Chưa ai chứng minh phương pháp này không có tác dụng.”→ “Vậy nó có tác dụng.”
   • Đây là một trong những lỗi cần đặc biệt cảnh giác khi nói về những khái niệm khó kiểm chứng.

2. Giải thích miễn nhiễm với phản chứng — khỏi cũng chứng minh đúng, không khỏi cũng có lý do để giữ nguyên giả thuyết.

• Đây là một dạng rất nguy hiểm.
• Bệnh nhân khỏi: “Thấy chưa, phương pháp đúng.”
• Bệnh nhân không khỏi: “Do cơ địa.”
• Bệnh nặng hơn: “Đang có phản ứng đào thải.”
• Bệnh nhân bỏ điều trị: “Chưa đủ duyên.”
• Kết quả nào cũng được diễn giải thành bằng chứng bảo vệ phương pháp. Một giả thuyết như vậy rất khó được kiểm nghiệm nghiêm túc.

Ngoài ra còn: Nhầm “có lời giải thích” với “đã chứng minh lời giải thích đúng”. Dùng thuật ngữ để tạo cảm giác đã giải thích,  còn đánh tráo luận đề

LƯU Ý: Đây không phải là trang cung cấp kiến thức chuyên sâu về logic học, hay nghiên cứu về ngụy biện, mà chỉ là kiến thức được chia sẻ từ quá trình bắt đầu học và hành nghề Đông Y của An Nam Y Quán, nên những kiến thức về ngụy biện sẽ mang tính trải nghiệm chủ quan của mình, chắc chắn sẽ không tránh khỏi những sai sót hay thiếu sót. Mong quý anh/chị/em hoan hỷ bỏ qua, hoặc có ý kiến đóng góp, xây dựng hay trao đổi chuyên môn có thể liên hệ với chúng mình qua fanpage, zalo ở đây.