TỔNG QUAN VỀ PHỦ ĐỞM
Đởm là một cái bao hình giống quả lê nhỏ dài, nằm về bên hữu là Can, bao ấy chia ra ba phần: Đầu nhọn trồi ra ngoài, có màng bọc kỹ lại làm cái đáy; phần giữa thì áp sát vào Can làm cái ống; phần cuối cách ống với một khúc eo xếp cong làm cái cổ. Trong Đởm có chất nước đắng do Can gạn lọc trong chất máu xấu. Vì huyết nuôi các viên với phần chất bổ, viên trả lại phần bã xấu, đưa về Can đề gạn lọc lại, tức là huyết xấu làm Đởm-trấp đưa xuống Trường vị cùng theo cặn bã mà ra ngoài.
GIẢI PHẪU PHỦ ĐỞM
- Sách Nạn Kinh: Đởm tại can chi đoản diệp gian trọng tam lạng tam thù, tinh trấp tam hợp. Nghĩa là Đởm nằm trong Can lá ngắn hơn, nặng ba lạng ba thù, chứa ba hợp tinh trấp .
- Đởm nằm vào lá Can bên hữu, hình như cái bao, nên gọi là Đởm nang, trong chứa nước mật, có kinh mạch thông vào Can và nước mật giúp sự tiêu hóa.
- Nước mật do Can lọc ra sắc xanh, đậm mùi hôi vị đắng.
ĐỞM KHÍ
- Đởm thuộc mộc cùng với Tam tiêu làm chủ kinh Thiếu dương có Hỏa khí. Đởm và Tam tiêu liên hệ với nhau, nguồn gốc của Tam tiêu sanh nơi Thận hệ gọi là mệnh môn, thuộc tướng hỏa vô hình.
- Hỏa khí từ Thận hệ thông trong Tam tiêu lên Can cách truyền vào Đởm thuộc Mộc, là nơi có chất phát hỏa.
- Hỏa khí ôn hòa ấm áp ngũ tạng, nhất là trợ Tỳ thổ có công năng tiêu hóa cốc thực sinh tân hóa huyết dịch truyền khắp kính mạch bồi bổ cơ thể.
CHỨC NĂNG SINH LÝ CỦA ĐỞM
- Nội-kinh nói: Can hợp Đởm, Đởm giã trung tinh chi phủ: Can tạng với Đởm phủ liên hiệp với nhau, Đởm giúp Trung tiêu sinh tinh trấp, vì Đởm thuộc Hỏa, Can thuộc Mộc, Can sinh chất mật, tức là Mộc sanh Hỏa.
- Đởm trấp thấu Trường Vị để tiêu hóa cốc thực, ý nghĩa là: Mộc sơ Thổ, giúp Vị tiêu ma sinh tinh trấp tại Trung tiêu.
- Nội-Kinh nói : Thực khí nhập vị, tán tinh ư Can: Ăn uống cốc khí vào Vị, tán tinh hóa khí vận vào kinh mạch, đều là công dụng của Can và Đởm.
- Đởm khí thích thông lưu thư thả, nếu Đởm khí uất sẽ sinh ra Hỏa nhiệt và bạo phong, khiến người nổi cơn thịnh nộ (Đởm uất vi nộ). Đởm lại giữ chức quan khoan hòa và giữ mực trung dung không thái quá và bất cập
- Nội Kinh nói: Đởm giã trung chính chi quan quyết đoán xuất yên. Nghĩa là: Đởm giữ chức quan trung chính, sự quả quyết do Đởm sanh ra người được tiếng khen. : Trung chính làm việc đúng mực ngay thắng và quả quyết, nhờ Đởm khí điều hòa.
BỆNH HỌC CỦA ĐỞM
- Nội-Kinh nói : Đởm bịnh giã thiện thái tức, khẩu khổ âu túc trấp, tâm hạ đạm đạm khủng nhân tượng bô chi, yết trung cái cái nhiên số thóa. Nghĩa là: Đởm bịnh khi uất, không thông đạt lên trên cho nên hay thở hơi dài cho hơi ra thư thả, miệng đắng hay mửa ra chất nước mật.
- Đởm khí hư dưới Tâm thấy lành lạnh, dường sợ sệt như ai đến bắt mình, nơi yết hầu thì rạo rực muốn khạt nhồ nước bọt.
- Đởm bịnh trên đầu mặt xảy xẫm, dưới lưỡi đau mữa ra chất nước bọt đắng.
- Đởm khí hư hàn thì trên trên đầu choáng váng, chân và ngón chân co rút khó chuyển động, mắt và ngủ gà ngủ gật, thường hay kinh sợ và phát cơn nóng lạnh.
- Đởm khí nhiệt thì miệng đắng cổ khô không thích ăn uống, bụng đầy, nhức đầu sợ lạnh hay giận thích nhắm mắt như ngủ, tai nổ lùng bùng hay thở dài, hung và hiếp răng đau mặt hiện ra sắc xám.
ĐIỀU TRỊ BỆNH CỦA ĐỞM
- Đởm khí nghịch xông lên, mữa ra nước bọt đắng, dùng Hoàng Cầm vị đắng sắc xanh, thanh giải hỏa nhiệt nơi Đởm.
- Sài hồ (rề cây lức) vị đắng thụ Mộc khi nhiều, tánh thăng dương giải uất hỏa kinh Thiếu dương (Đởm) giải hàn nhiệt.
- Thanh đại (phấn chàm) sắc xanh vị đắng giải uất-hỏa nơi Can và Đởm, chất nhẹ mát trên yết hầu chữa Thượng tiêu nhiệt.
- Hải kim sa loại rêu biển, hột sanh nơi kẹt lá, giống hình Đởm dính vào Can, vị đắng mát, giải hỏa nhiệt nơi Đởm, thông thủy tà uất nhiệt nơi Tam tiêu, trừ chứng tiểu tiện nóng bí gọi là Sa lâm.
- Tang ký sanh, ký sinh cây dâu, giống Đởm gởi vào Can vị hơi chua và đắng đậm thụ Mộc-khí, công dụng thanh giãi Đởm hỏa và Can phong.
- Long đởm thảo (Cỏ thanh ngâm) rễ gốc nhiều chi, vị đắng hơi chua, tả hỏa, giải uất nhiệt.
- Hồ hoàng liên vị rất đắng hơi chua, tả hỏa, giải uất nhiệt Can và Đởm, hạ hỏa nhiệt nơi Tam tiêu.
