Thần Nông (神农氏), hay còn gọi là Viêm Đế, là một nhân vật xuất hiện trong bộ “Tam Hoàng Ngũ Đế” của Trung Hoa, nhưng lại không có chứng tích lịch sử đương đại. Người được cho là “sáng lập nông nghiệp, tạo lịch canh nông, dạy cho người dân cách giao dịch chợ búa, cúng tế lửa, và đặc biệt là nếm thử trăm loại thảo dược, nền tảng tạo ra “Thần Nông bản thảo”. Nhưng Thần Nông thực sự là ai? là huyền thoại mang tính văn hóa dân tộc hay một nhân vật lịch sử có thật với nhiều công trạng to lớn.
THẦN NÔNG VÀ NHỮNG HIỂU BIẾT CƠ BẢN
Theo wikipedia
Thần Nông (phồn thể: 神農, giản thể: 神农) (3220 TCN—3080 TCN), còn được gọi là Thần Nông thị (神農氏), Khôi Ngôi thị (魁隗氏), Liên Sơn thị (連山氏), Liệt Sơn thị (列山氏), Tắc thần (稷神), thường được biết với tên gọi Viêm Đế (炎帝). Thần Nông là một vị thần trong thần thoại. Ông cũng được xem là thuỷ tổ của họ Hồng Bàng trong truyền thuyết của Việt Nam.[1]
Ông được cho là người đã dạy dân nghề làm ruộng, chế ra cày bừa, cũng như phát triển nghề làm thuốc trị bệnh, cho nên trong dân gian có câu Thần Nông thường bách thảo, giáo nhân y liệu dữ nông canh (神農嘗百草, 教人醫療與農耕; Thần Nông nếm trăm cây thuốc, dạy người chữa bệnh với cày cấy). Vì thế, ông còn được xưng là Dược vương (藥王), Ngũ Cốc vương (五穀王), Ngũ Cốc Tiên Đế (五穀先帝), Thần Nông đại đế (神農大帝).
Theo Thiên Tư Mã Trinh bổ sung vào Sử ký[2] thì Thần Nông là bà con với Hoàng Đế và được coi là ông tổ của người Trung Quốc. Người Hán coi cả hai đều là tổ tiên chung của mình với thành ngữ “Viêm Hoàng tử tôn” . Ông chết do nếm phải một loại độc thảo mà không kịp lấy thuốc chữa, sau một thời gian dài từng nếm rất nhiều các loại độc thảo khác nhau. Ông được thần thánh hóa như là một trong số ba vị vua huyền thoại danh tiếng nhất, gọi chung là Tam Hoàng vì những đóng góp của mình cho loài người.
Theo đó Thần Nông làm vua 140 năm, khi mất táng tại Trường Sa. Kinh đô ban đầu đặt tại đất Trần, sau dời tới Khúc Phụ. Hậu duệ của ông truyền được 8 đời kéo dài 520 năm cho đến khi Hiên Viên Hoàng Đế nổi lên, ngoài ra Thần Nông còn có người con gái tên là Tinh Vệ.
Tại Việt Nam thì Thần Nông được xem là thủy tổ của người Việt.
Trong Đại Việt Sử ký Toàn thư, phần lời tựa của Ngô Sĩ Liên chép: “Nước Đại Việt ở phía nam Ngũ Lĩnh, thế là trời đã phân chia giới hạn Nam–Bắc. Thủy tổ của ta là dòng dõi họ Thần Nông[1], thế là trời sinh chân chúa, có thể cùng với Bắc triều mỗi bên làm đế một phương”.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư:
- “Vua Đế Minh là cháu ba đời của Thần Nông, đi tuần thú phương Nam, đến núi Ngũ Lĩnh, gặp một nàng tiên, lấy nhau đẻ ra người con tên là Lộc Tục. Sau Đế Minh truyền ngôi lại cho con trưởng là Đế Nghi làm vua phương Bắc (từ núi Ngũ Lĩnh về phía Bắc), phong cho Lộc Tục làm vua phương Nam (từ núi Ngũ Lĩnh về phía Nam), xưng là Kinh Dương Vương, quốc hiệu là Xích Quỷ.
- Kinh Dương Vương làm vua Xích Quỷ vào năm Nhâm Tuất 2897 TCN, lấy con gái Động Đình Hồ quân (còn có tên là Thần Long) là Long nữ sinh ra Sùng Lãm, nối ngôi làm vua, xưng là Lạc Long Quân. Lạc Long Quân lấy con gái vua Đế Lai (con của Đế Nghi), tên là Âu Cơ, sinh một lần trăm người con trai. Một hôm, Lạc Long Quân bảo Âu Cơ rằng: “Ta là giống rồng, nàng là giống tiên, thủy hỏa khắc nhau, chung hợp thật khó”. Bèn từ biệt nhau, chia 50 con theo mẹ về núi, 50 con theo cha về ở miền biển (có bản chép là về Nam Hải), phong cho con trưởng làm Hùng Vương, nối ngôi vua.”
Cũng theo Wiki, Thần Nông ngoài xuất hiện trong sử ký, ông còn xuất hiện trong thần thoại văn học, văn hóa dân gian, nghi lễ cúng tế…
Khó có thể kết luận rằng Thần Nông là một nhân vật lịch sử có thật hay một vị thần tồn tại dựa trên niềm tin của văn hóa dân tộc, và công trạng của ông là sản phẩm của cá nhân hay là thành quả tất yếu của quá trình phát triển của tập thể?
THẦN NÔNG VÀ NHỮNG MÂU THUẪN XUNG QUANH ÔNG
I. NGHI VẤN TƯ LIỆU LỊCH SỬ
- Trung Quốc: Thần Nông lần đầu tiên được nhắc đến trong văn bản cổ Trung Hoa là sách Hoài Nam Tử (hoàn thành trước 139TCN), ngoài trong Sử Ký (109–91 TCN) của Tư Mã Thiên và Sơn Hải Kinh (khoảng 4 TCN). Trong đó chỉ có Sử Ký được xem là tác phẩm có giá trị gần nhất về mặt lịch sử, tuy nhiên với tác phẩm này, chỉ đề cập sơ lược về Thần Nông và đặt trong hệ thống huyền sử, không mô tả chi tiết vai trò y học hay nếm thuốc của Thần Nông.
- Việt Nam: Thần Nông lần đầu tiên được ghi chép trong Đại Việt Sử Ký Toàn Tư của Ngô Sĩ Liên năm 1479.
Rõ ràng, nếu đối chiếu với những tài liệu mô tả Thần Nông sống vào khoảng năm 3220 TCN đến 3080 TCN, thì đến thời điểm được ghi chép sớm nhất về ông – năm 139 TCN dưới triều Hán Vũ Đế – đã có một khoảng trống lịch sử kéo dài hơn 3.000 năm. Đó là một thời kỳ mà chữ viết chưa hình thành, hoặc chỉ tồn tại ở dạng ký hiệu thô sơ chưa mang ngữ nghĩa chặt chẽ, như giáp cốt văn về sau. Trong bối cảnh ấy, mọi câu chuyện về Thần Nông đều không thể là ghi chép chính xác, mà chỉ có thể là truyền khẩu – được bồi đắp, pha trộn, thêu dệt qua nhiều thế hệ.
Việc một nhân vật sống vào thời kỳ tiền sử, không có ngôn ngữ thành văn, lại để lại cả một bộ “bản thảo y học” như Thần Nông bản thảo kinh, rõ ràng là một nghịch lý mà lịch sử không thể không đặt dấu hỏi.
II. XUNG ĐỘT NỘI DUNG CÁC TÁC PHẨM TRONG NHẬN DẠNG THẦN NÔNG
- Nguồn gốc: Theo Sử ký Thần Nông được xếp vào hàng Tam Hoàng, sống trước cả Hoàng Đế, thuộc về thời đại tiền sử huyền thoại. Nhưng Hoài Nam Tử lại gọi ông là hậu duệ của Viêm Đế, thuộc tộc Hỏa. Một số tư liệu dân gian khác thì vẽ ông mang đầu bò, mình người hình dạng thần thú cổ đại. Có khi, chính Thần Nông lại bị đồng nhất luôn với Viêm Đế. Không có một dấu tích khảo cổ, văn bản tiền Hán, hay mối dây lịch sử nào đủ sức liên kết các chi tiết rời rạc ấy. Điều này khiến người ta buộc phải đặt câu hỏi: phải chăng “Thần Nông” là một hình tượng tập hợp, được các cộng đồng sơ khai dựng nên như một ký ức tập thể, hơn là một nhân vật lịch sử xác định?
- Công trạng: Nhân vật “vạn năng” thời cổ đại. Ông được cho là đã dạy dân cày ruộng, nếm trăm loại cây thuốc, phát minh ra chợ búa, sáng lập hệ thống canh tác và cả lịch nông nghiệp. Nhưng hầu hết các lĩnh vực này đều là thành quả tiến hóa của cả cộng đồng người qua hàng ngàn năm – không thể nào được quy về một cá nhân duy nhất. Đặc biệt, cuốn Thần Nông bản thảo kinh – được cho là di cảo của chính ông – thực chất chỉ xuất hiện vào thế kỷ I–II sau Công nguyên. Nói cách khác, khoảng cách giữa nhân vật được huyền thoại hóa và tác phẩm gán tên ông lên đến hơn 3.000 năm.
- Mối quan hệ với thần thoại khác: Phục Hy là tổ nghề đánh cá, Thần Nông là tổ nghề làm ruộng – nhưng đều sống “cùng thời”. Hoàng Đế được cho là kẻ đánh bại Viêm Đế – vậy nếu Viêm Đế chính là Thần Nông, thì hóa ra Hoàng Đế đánh chính tổ tiên của mình? Chưa kể trong một số dị bản, Tam Hoàng lại là Thiên Hoàng, Địa Hoàng, Nhân Hoàng – không có Thần Nông. Những điều này cho thấy truyền thuyết Trung Hoa không thống nhất về cấu trúc thần thoại. Vai trò của Thần Nông bị điều chỉnh, thay đổi và đôi khi chồng lấn tùy theo nhu cầu của từng triều đại.
III. MÂU THUẪN VỀ THÀNH QUẢ Y HOC
- Mâu thuẫn với lịch sử hình thành lý luận cơ bản: Một nghịch lý y học trong huyền thoại Thần Nông, thời điểm của Thần Nông sống, khi ấy chưa hề tồn tại học thuyết âm dương, khí huyết hay ngũ tạng lục phủ. Những khái niệm nền tảng này chỉ bắt đầu hình thành vào thời Chiến Quốc, và được hệ thống hóa dưới triều Hán – tức muộn hơn Thần Nông ít nhất hai nghìn năm. Vậy thì, câu hỏi đặt ra là: bằng cơ sở nào Thần Nông có thể phân loại dược liệu theo tính “hàn – nhiệt – ôn – lương”, hay xác định chúng quy kinh vào các tạng phủ – khi mà khái niệm “tạng phủ” còn chưa xuất hiện?
- Mâu thuẫn với sinh lý – dược lý cơ thể: Nếu ông thử liên tục hàng trăm loại thảo dược, thì về mặt dược lý, các phản ứng sinh hóa sẽ chồng lấp. Ví dụ: hôm nay ông nếm cây A, ngày mai cây B, ba ngày sau cây C – vậy nếu có tác dụng xảy ra, làm sao chắc được là do cây nào gây ra? Phản ứng có thể trễ, hoặc cộng hưởng. Ngay cả y học hiện đại với tất cả máy móc phân tích hiện đại vẫn phải mất hàng năm nghiên cứu để xác định chính xác dược tính một hoạt chất. Thế thì với phương pháp “nếm bằng miệng”, Thần Nông liệu có thể xác định chính xác đặc tính của từng cây thuốc?
- Mâu thuẫn về ghi chép thống kê: Tương truyền rằng Thần Nông đã nếm 365 loại thảo dược – một con số kỳ lạ. Nhưng hãy nhìn kỹ: 365 chính là số ngày trong một năm, tức là ý nghĩa tượng trưng nhiều hơn là thống kê thực nghiệm. Thêm vào đó, thời kỳ đó chưa có chữ viết, chưa có hệ thống ghi chép – vậy bằng cách nào ông nhớ được hàng trăm loại dược liệu, với từng đặc tính riêng biệt? Chưa kể, nếu chỉ một mình ông thực hiện việc nếm thuốc, thì toàn bộ dữ liệu đó không có nhân chứng, không có kiểm định chéo, không có so sánh – tức là không đạt bất kỳ tiêu chuẩn khoa học nào để được coi là nguồn đáng tin cậy.
- Mâu thuẫn về biểu tượng và vai trò: dù mang vai trò biểu tượng tập thể – đại diện cho cả một nền văn hóa nông nghiệp và y học cổ – Thần Nông lại được nhân cách hóa thành một cá nhân làm mọi việc. Một người duy nhất dạy dân cày bừa, sáng lập chợ, thử thuốc, chữa bệnh, và… chết vì uống nhầm độc dược.
Giả sử, phủ nhận hết những điều trên, ông là một bậc thánh thần “vạn năng”, ông giỏi đến mức phân loại thuốc, tại sao lại chết vì thuốc độc?
THẦN NÔNG – TÍN NGƯỠNG, BIỂU TƯỢNG HAY NỀN TẢNG Y HỌC
Chúng ta đang đứng trước một nghịch lý lớn: có phải chúng ta đang tôn thờ một nhân vật lịch sử, hay chỉ là một hình tượng được kiến tạo có chủ đích – bởi bàn tay của triều đại, bởi nhu cầu văn hóa, hay bởi niềm tin tôn giáo thời cổ đại?
Một nhân vật mà chính sử còn mơ hồ, gốc tích nhập nhằng giữa người và thần, giữa Viêm Đế và Thần Nông, giữa truyền thuyết và biểu tượng lại được coi là khởi nguyên của một nền y học lớn, nơi mà mọi thứ, từ lý luận đến thực hành, đều đòi hỏi minh chứng và hệ thống hóa một cách khoa học.
Làm sao một nền y học được kỳ vọng là khoa học – lại bắt đầu từ một nhân vật mà lịch sử không thể kiểm chứng? Liệu đó có phải là một sự bất cẩn về tư duy lịch sử – hay là một niềm tin mang tính biểu tượng, cần được đặt đúng vị trí?
Thái độ nào dành cho thế hệ sinh viên, bác sĩ và những người làm nghề y học cổ truyền, để không sa ngã vào tín ngưỡng, phải chăng là sự cân bằng giữa tôn trọng truyền thống và bản lĩnh nhận thức khoa học. Ta có thể giữ lòng tôn kính với hình tượng Thần Nông như một biểu trưng văn hóa, biểu trưng cho tinh thần dấn thân, khám phá và hi sinh vì y học. Nhưng đồng thời, chúng ta cần phân định rạch ròi đâu là biểu tượng, đâu là lịch sử, đâu là cơ sở khoa học.
Bởi lẽ, y học không thể dựa vào huyền thoại để thực hành, càng không thể dựa vào tín ngưỡng để điều trị. Nếu không đủ dũng khí để phân tích lịch sử bằng con mắt thực chứng, thì nền y học ấy sẽ mãi loay hoay giữa cổ tích và tính mệnh của con người.
